راهنمای تدریس درس 5  علوم حرکت بدن

  

مطالبی که در این قسمت مطرح شده است خلاصه ای از راهنمای تدریس معلم درس 5 علوم است . همکاران و دوستان عزیز برای دستیابی به کل مطلب در این زمینه رجوع کنند به سایت تالیف کتب درسی و فایل آن را دانلود کنند

 

درس 5  حرکت بدن

 

در این درس آنان مدل استخوان، ماهیچه و مفصل را می سازند و چگونگی کار ماهیچه، استخوان و مفصل برای انجام حرکت را می آموزند. با انجام فعالیت و گفت وگو، با انواعی از ماهیچه ها، اسکلت، مفصل، مغز، نخاع وعصب آشنا می شوند. دربارة راه های حفظ سلامت اسکلت و ماهیچه با یکدیگر گفت وگو می کنند و دربارة اینکه هنگام آسیب دیدن استخوان برای ترمیم آن، چه باید کرد، اطلاعات جمع آوری می کنند. همچنین آنان با رابطة مغز، نخاع، عصب و ماهیچه برای انجام حرکت آشنا می شوند. همین طور به نقش های اسکلت در بدن پی می برند. در این درس دانش آموزان مهارت هایی مانند کاوشگری، اندازه گیری و مدل سازی را نیز تمرین می کنند .

 

 


مفاهیم

پس از پایان این درس، انتظار می رود دانش آموزان بدانند :

ماهیچه کوتاه می شود و استخوان متصل به خود را می کشد.

برخی از ماهیچه ها بدون ارادة ما کار می کنند.

مفصل، دو استخوان را به هم وصل می کند.

مغز درون جمجمه و نخاع درون ستون مهره ها، حفاظت می شوند.

مغز و نخاع، فرمان کوتاه شدن را از طریق عصب ها به ماهیچه می فرستند.

 

 

استخوان

استخوان سخت ترین بافت بدن انسان است. استخوان پر از رگ، بافتی زنده و دائم در حال تغییر است. استخوان از آب، مواد آلی و معدنی تشکیل شده است. اسکلت انسان مانند سایر مهره داران، داخلی است. در اسکلت، علاوه بر استخوان، غضروف نیز وجود دارد.

عملکرد استخوان شامل موارد زیر است:

1. تکیه گاهی برای ماهیچه ها و بافت های نرم بدن است.

2. اهرمی که انقباض ماهیچه ها را تقویت کرده و موجب حرکت بدن می شود.

3. حفاظت از اندام های حیاتی مانند مغز، نخاع، قلب و شش ها، را انجام می دهد.

4. منبع ذخیرة کلسیم و فسفات در بدن است.

5. محل قرارگیری مغز استخوان و تولید سلول های خونی است

 

مفصل

استخوان ها در محل مفصل به هم متصل اند. برخی از مفصل ها مثل مفصل بین استخوان های سر، غیرمتحرک اند. استخوان های این مفصل ها با رشته هایی به هم متصل اند. برخی مفصل ها، نیمه متحرک اند مثل دیسک بین مهره ها در ستون مهره. در دیسک، رشته ها و غضروف قرار دارند. در مفصل متحرک مانند مفصل آرنج، انگشتان، ران و لگن، بازو و شانه، قسمتی از انتهای دو استخوان را غضروف پوشانده است. استخوان ها در محل مفصل متحرک به وسیلة یک غلاف به نام کپسول مفصلی و رشته های محکمی به نام رباط، نگه داری می شوند.

 

ماهیچه

حرکت انسان به کمک نیروی ماهیچه ها و با کشیده شدن استخوان ها توسط ماهیچه ها انجام می شود

آنچه را که گوشت می نامیم، ماهیچه یا عضله است. ماهیچه ها 50 درصد وزن بدن را تشکیل می دهند. ماهیچه ها عامل اصلی حرکت اند. انقباض ماهیچه ها است که غذا در طول لولة گوارش پیش می رود و گوارش می یابد. با انقباض ماهیچة قلب و ماهیچة دیوارة رگ ها، خون رگ ها به حرکت درمی آید. با انقباض ماهیچه های اسکلتی، استخوان ها به حرکت درمی آیند. در بدن انسان سه نوع ماهیچه وجود دارد:

1. ماهیچة قلبی که انقباض آن غیرارادی، قوی و منظم است؛ 2. ماهیچة صاف که انقباض آن کند و غیرارادی است. این ماهیچه در بخش هایی مثل روده، معده، مثانه و مردمک چشم وجود دارد؛ 3. ماهیچة اسکلتی (مخطط) که حرکت اسکلت و استخوا نها با انقباض ارادی این ماهیچه ها انجام می شود.

در انتهای هر ماهیچه، قسمتی طناب مانند وجود دارد که بسیار محکم است و زردپی نام دارد. رشته های تشکیل دهندة زردپی از یک طرف به درون ماهیچه نفوذ می کنند و از طرف دیگر با رشته های بافت بسیار محکم دور استخوان (پردة ضریع)یکی می شوند. زردپی، بسیار محکم است و معمولاً در اثر ضربه پاره نمی شود.

ماهیچه ها در یک جهت حرکت می کنند و به اصطلاح منقبض می شوند. برای برگشتن استخوان به حالت اولیه، باید ماهیچة مخالفی وجود داشته باشد؛ مثلاً ماهیچة جلوی بازو، فقط ساعد را بالا می برد. برگرداندن آن به حال اول برعهدة ماهیچه ای است که در پشت بازو قرار دارد.

ماهیچه ها از طریق انقباض (کوتاه شدن) عمل می کنند. ماهیچه نمی تواند خود را بکشد اما ممکن است بر اثر عمل ماهیچه های دیگر، کشیده شود. هنگامی که ماهیچه ها از دستگاه عصبی پیا مهای عصبی دریافت کنند، منقبض می شوند.

نکته: در این کتاب انقباض ماهیچه که با کوتاه شدن آن همراه است، مطرح می شود ولی واژة انقباض بیان نشده است.

 

 

مغز و نخاع

مغز و نخاع بخش مرکزی دستگاه عصبی انسان اند که در محفظة استخوانی حفرة کاسة سر و کانال ستون مهره قرار گرفته اند. بخش محیطی دستگاه عصبی در خارج از محفظة استخوانی قرار دارد و شامل اعصاب مغزی و نخاعی و سلو لهای عصبی مربوط به این اعصاب است.

عصب

هر عصب، مجموعه ای از رشته های دراز سلو لهای عصبی است. برخی از اعصاب، پیام های عصبی را از مغز و نخاع به ماهیچه ها می برند (عصب حرکتی) و برخی از آنها پیام های عصبی را از اندام هایی مانند چشم و گوش به مغز می برند (عصب حسی).

مغز، مرکز اصلی پردازش اطلاعات در بدن است. افکار، عواطف، رفتار، تشنگی، گرسنگی، ادراک، احساس و حافظه، برعهدة مغز است. مغز شامل چند بخش است که نیمکره های مخ، مخچه و ساقة مغز از آن جمله اند. مخ، بزرگ ترین بخش مغز است و توانایی یادگیری، حفظ کردن، ادراک و عملکرد هوشمندانه دارد.

 

 

فعالیت های یادگیری

دربارة هر بخش بدن که در این درس معرفی می شود،ابتدا دانش آموزان یک مشاهدة مستقیم انجام می دهند، مانند لمس کردن دست و قسمت های نرم و سفت آن، لمس کردن پشت گردن و برآمدگی مهره ها و پس از آن، فعالیت یا مدل سازی را انجام می دهند تا با کاربخش و ویژگی های آن آشنا شوند و دربارة آن گفت وگو کنند. در مرحلة بعد، دانش لازم را که در متن کتاب آمده است را در گروه خود می خوانند. در بخش تصویرها مثلاً تصویر صفحة 40 ، مفصل بین استخوا نهای دست را می بینند و قسمت های مختلف آن را شناسایی می کنند. از آنها بخواهید دست خود را حرکت دهند و بررسی کنند کدام حرکت ها را می توانند انجام دهند، مانند خم و راست کردن انگشتان و مچ.

 

  

در مدل سازی صفحات 36 و 37 ، توجه داشته باشید که سوراخ های مربوط به دکمة فشاری، گشادتر باشد تا مقواها راحت تر حرکت کنند. به جای دکمة فشاری از پیچ و مهره و یا یک تکه چوب هم می توان استفاده کرد. سوراخ 3 در گوشة مقوای زردرنگ باید باشد.

در جدول صفحة 37 مثلاً دانش آموز می نویسد: وقتی نخ قرمز را کشیدیم، مقوای زردرنگ به سمت مقوای سفیدرنگ حرکت کرد.

در گفت وگوی صفحة 38 : دانش آموزان باید اطلاعاتی را که از مدل سازی و مشاهدة شکل صفحة 38 به دست آورده اند، در کنار هم قرار بدهند. نخ قرمز، ماهیچة روی بازو را نشان می دهد که هنگام خم شدن ساعد کوتاه می شود.

در فکر کنید بالای صفحة 38 : هدف این است که دانش آموزان رابطة استخوان، ماهیچه (و مفصل) را که آموختند در مثال دیگری به کار بگیرند. کافی است آنها مدل را بچرخانند تا مقوای زردرنگ نقش استخوان ران و نخ قرمز، ماهیچه ای که آن را خم می کند، نشان می دهد. در اینجا اصلاً مهم نیست که چند ماهیچه در حرکت ساق پا نقش دارند.

در فکر کنید، پایین صفحة 38 : هدف زمینه سازی برای این موضوع است که ماهیچه ها حرکت غیرارادی و یا ارادی دارند. دانش آموزان در سال گذشته با کار معده و قلب آشنا شدند و می توانند مقایسة بالا را انجام دهند.

نکتة بهداشتی صفحة 38 : نکات بهداشتی درس دربارة حفظ سلامت است و باید در کلاس به بحث گذاشته شود.

فعالیت صفحة 39 : این فعالیت برای پاسخ به پرسش متن درس این صفحه، طراحی شده است.

گفت وگو کنید صفحة 40 : برای این مدل سازی دانش آموزان باید از شکل صفحه استفاده کنند. آنان می توانند در ساخت مفصل، چند قرقره (به جای استخوا نها)، نخ (به جای رشته های محکم) و کمی اسفنج (به جای غضروف) را به کار بگیرند.

 

صفحة 41 : در این بخش درس می توانید با نشان دادن یک تصویر رادیولوژی از دست و پا، موضوع درس را مطرح کنید.

صفحة 41 : در این درس می توانید از دانش آموزان بخواهید مدل ستون مهره و نخاع آن را با وسایل ساده بسازند.

 جمع آوری اطلاعات صفحة 41 : استخوان ها بافتی زنده اند و به همین علت پس از شکسته شدن می توانند ترمیم شوند و دوباره رشد کنند. اگرچه استخوا نها بسیار محکم اند، اما وقتی ضرب های به بدن وارد شود، ممکن است بشکنند. عکسی که با پرتو ایکس گرفته می شود، میزان شکستگی استخوان را نشان می دهد. اگر شکستگی سخت باشد، پزشک لبه های دو استخوان شکسته را به هم جفت می کند و اندام را گچ می گیرد و استخوان را در جای خود ثابت نگه می دارد تا استخوان شکسته، ترمیم شود.

دررفتگی هنگامی پیش می آید که استخوا نهای یک مفصل از جای طبیعی خود حرکت کنند. مفصل دررفته بسیار دردناک است و نمی توان آن را به اندازةطبیعی حرکت داد.

 

گفت وگو کنید صفحة 42 : موضوع گفت وگو کنید به علت مشکلاتی که گریبا نگیر بسیاری از کودکان است، انتخاب شده است. انجام درست فعالیت درست نشستن، حمل درست بار، کیف و کوله پشتی و استفاده از رایانه به روش درست، کمک می کند تا استخوانها، ماهیچه ها و مفصل های ما مدت بیشتری سالم بمانند. توجه داشته باشید که شما در کلاس درس خود، فعالیت هایی را مطرح و بر آنها تأکید کنید که دانش آموزان شما با آنها درگیرند. مثلاً اگر بچه ها با رایانه کار نمی کنند، یک فعالیت دیگری را مثال بزنید.

 

حمل کردن کوله پشتی: کوله پشتی در مقایسه با انواع دیگر کیف ها، مناسب تر است. کیف های دستی که همیشه با یک دست حمل می شوند، به ستون فقرات و ماهیچه های آن فشار می آورند.کوله پشتی باید در پشت و نه در کمر حمل شود، زیرا ممکن است به تغییر شکل اندام و افزایش احتمال مشکلات در ستون مهره ها و ناهنجاری های قامتی و درد کمر منجر شود. هنگام حمل کوله پشتی، شانه ها باید به سمت عقب قرار گیرند. حداکثر زمان حمل کوله پشتی سی دقیقه است.

 دردهای موقت در دورة نوجوانی در آینده احتمال ابتلا به دیسک کمر و کمردرد مزمن، ایجاد فاصله میان مهره ها، ابتلا به دردهای عصبی و درد گردن را موجب می شود. اندازة کوله پشتی باید با جثة دانش آموز متناسب باشد و جنس آن نیز سبک باشد. بند تسمه های کوله باید به طور متقارن تنظیم شود و پهنای آن حداقل پنج سانتی متر باشد. وزن کوله و وسایل داخل آن برای دانش آموزان ابتدایی باید دو و نیم  تا سه کیلوگرم باشد. هنگام بلند کردن کوله و یا هر جسم دیگری باید به جای کمر، زانوهایمان را خم کنیم. بهتر است از والدین بخواهید هر شب وسایل اضافی را از کوله خارج کنند. کوله هایی که در قسمت کمر هم بند دارند، فشار ناشی از سنگینی کوله را کاهش می دهند.

 

فکر کنید صفحة 43 : دانش آموزان در قسمت های قبل با جمجمه و ستون مهره آشنا شدند. در اینجا نقش آنها در حفاظت از مغز و نخاع را بررسی می کنند.

در این درس امکان پرداختن به برخی مشکلات اندام های حرکتی دانش آموزان فراهم است. اگر چنین دانش آموزی در کلاس دارید با حفظ احترام او، بین دانش آموزان گفت وگویی دربارة وظیفة ما در قبال افراد ناتوان، انتظارات و ارتباط متقابل ایجاد کنید تا کودکان به نگرشی مبتنی بر اخلاق و رفتار درست در این باره، تشویق شوند.

گفت وگو کنید صفحة 44 : این گفت وگو نقش جمع بندی درس را دارد و دانش آموزان باید رابطة مغز، نخاع و ماهیچه را در به حرکت درآوردن استخوان توضیح دهند.

 

 طرح درس پیشنهادی

 موضوع: از ماهیچه تا حرکت

 درگیرکردن: درس با تصویر دانش آموزان در حال ورزش آغاز می شود.می توانید برای درگیرکردن دانش آموزان، درس را در زنگ ورزش آغاز کنید و یا بچه ها را برای انجام حرکت های نرمشی به حیاط مدرسه ببرید. از بچه ها بخواهید قسمت های مختلف بدن خود را حرکت دهند و با نقاشی های ساده خم و راست کردن دست، پا، گردن و قسمت های مختلف بدن خود را نشان دهند و در تصویرها، بخش های بدن مثل ساعد، آرنج، بازو، ساق پا و ... را مشخص کنند. سپس پرسش کلیدی صفحة 36 را طرح کنید. چگونه ما دست و پای خود را خم می کنیم؟

از دانش آموزان بخواهید پاسخ های خود را در گروه جمع بندی کنند و روی کاغذ بنویسند. در پایان آموزش، دانش آموزان باید درستی پاسخ خود را بررسی کنند.

از بچه ها بخواهید ساعد دست خود را خم و راست کنند و ضمن این کار، روی بازو و پشت آن را به دقت لمس کنند و نتیجه را بیان کنند. واژه هایی که بچه ها برای بیان مشاهدة خود به کار می برند ممکن است باد کردن بازو یا صاف شدن آن باشد.

با هم خواندن: دانش آموزان متن درس صفحة 36 را بخوانند و با دو واژة علمی ماهیچه و استخوان آشنا شوند. یکی از بچه ها این دو واژه را روی تابلو بنویسد .

 

اکتشاف: پرسش بعدی این است که ماهیچه چگونه استخوان ساعد را به حرکت درمی آورد. بچه ها برای پاسخ، ابتدا باید مدل سازی کنند.

آماده کردن وسایل لازم: از بچه ها بخواهید قبل از جلسة درس در گروه خود، مقواها را در اندازه های مشخص اندازه گیری کنند و برش دهند. پس از آن به کمک شکل های کتاب، مقواها را سوراخ کنند و نخ ها را از سوراخ ها بگذرانند. ساخت مدل،

فعالیتی گروهی است و بچه ها باید بتوانند با خواندن متن کتاب، آن را انجام دهند.

قبل از جلسة درس، درستی مدل هر گروه را بررسی کنید و در صورت وجود اشکال بخواهید بچه ها اشکالات را برطرف کنند.

در جلسة درس از بچه ها بخواهید یک نفر از آنها در گروه ابتدا نخ قرمز و سپس نخ آبی را بکشند و در هر مورد نتیجه را در جدول یادداشت کنند.

توضیح: نکتة مهم اینکه بچه ها باید به این نتیجه برسند که نخ قرمز و یا آبی که بین سوراخها قرار دارد، کوتاه شده است و مقوای زردرنگ به سمت مقوای سفید کشیده شده است.

در مرحلة بعد دانش آموزان تصویر کتاب صفحة 37 را ببینند و در گروه خود به کمک مدل و شکل کتاب چگونگی خم شدن ساعد را توضیح دهند و نتیجه گیری کنند.

ارزشیابی: دانش آموزان باید پاسخ نخست خود به پرسش ابتدای درس را با پاسخ نهاییشان مقایسه کنند و آموخته های خود را بیان کنند.

دانش آموزان باید به پرسش های مربوط به این بخش درس که در کتاب کار آمده است در خانه پاسخ دهند.

گسترش: دانش آموزان فکر کنید صفحة 38 را انجام دهند. آنها باید تغییر لازم را در مدل ایجاد و فکر کنید را پاسخ دهند.

 

 

جدول ارزشیابی بر اساس ملاک وسطوح عملکرد

 

 

ملاک

سطوح عملکرد

مدل سازی

سطح 1

سطح  2

سطح  3

چگونگی خم شدن ساق پا را

توضیح می دهد و مدل را به

درستی تغییر داده است.

به کمک معلم، مدل را برای خم شدن پا به کار م یبرد و نسبتاً مستقل می تواند چگونگی آن را

توضیح می دهد.

به طور مستقل مدل درس را به

کار می برد و به کمک آن، خم شدن ساق پا را توضیح می دهد.

 

 

منبع : روش تدریس معلم

 

موفق و کامیاب باشید