مفاهیم درس 11 علوم پنجم بکارید بخورید

 

 

 

 

پیامد

از دانش آموزان انتظار می رود پس از پایان این درس بتوانند

با شناختن عوامل موثر بر رشد گیاهان در گلدان ، باغچه و مزرعه ی محل زندگی خود گیاهانی را بکارند ، از آنها مراقبت کنند تا به خوبی رشد کرده و محصول بدهند .

 

حقایق

گیاهان برای زنده ماندن و رشد کردن به آب ، خاک مناسب ، هوا و نور نیاز دارند .

آبیاری منظم و به موقع موجب تولید محصولات بیشتر و مرغوب تر می شود .

گیاهان در آب شور و نسبتا شور رشد نمی کنند . اما برخی از گیاهان می توانند در آب شور و یا نسبتا شور رشد کنند .

گیاهان برای رشد به مواد معدنی که در آب و خاک وجود دارند نیازمند هستند .

 


دانستنی های معلم

از عوامل موثر بر رشد گیاهان می توان آب ، خاک مناسب ، هوا و نور را نام برد .

 آب مناسب بایستی نه چندان قلیایی و نه چندان اسیدی باشد. همچنین در مورد بیشتر گیاهان خاک نباید شور باشد .

 منظور از خاک شور، خاکی است که دارای املاح سدیم و پتاسیم زیاد باشد .

 

برخی از گیاهان قادرند در محیط شور یا نسبتا شور رشد کنند. مثلا گیاه جو از دسته گیاهانی است که می تواند در خاک نسبتا شور رشد کند و محصول دهد . در میان گیاهان عده ای حتی برای رشد و تولید محصول نیاز به خاک شور دارند به عنوان مثال  گیاهانی از خانواده اسفناجیان از این دسته گیاهان هستند .

 

 وجود املاح معدنی در خاک برای رشد گیاه ضرورت دارد. خاک مناسب برای کاشتن گیاهان، معمولا خاک مخلوط است که نسبت مناسبی از ماسه، رس و کود دارا باشد. کود از تجزیه بدن موجودات زنده و بقایای آنها بوجود آمده و مواد لازم برای رشد گیاه را دارا است . لازم به ذکر است که امروزه استفاده بی رویه از کودهای شیمیایی توسط کشاورزان و باغداران موجب آلودگی محیط زیست شده است. از اینرو آموزگاران عزیز باید این دیدگاه را در دانش آموزان ایجاد نمایند که استفاده از این دسته کودها به بهانه ی افزایش محصول بایستی بصورت محدود صورت گیرد. البته امروزه به منظور کاهش آلودگی زیست محیطی از کودهای زیستی استفاده می گردد. دسته ای از این کودها توسط نوعی کرم خاکی که بر روی زباله های تر رشد می کند، تولید می شوند. این کرم ضمن خردکردن اجزای زباله ها با افزودن مدفوع خود، نوعی از این کودها را که کمپوست نامیده می شود، تولید می نماید. این نوع کودها باعث آلودگی در محیط زیست نمی شوند و از طرفی با این روش از انباشتگی زباله نیز جلوگیری می گردد.

 

بعضی از خاک ها مدت زمان بیشتری آب را در خود حفظ می کنند. خاکی که درصد بالاتری از ماسه داشته باشد، سریع آب خود را از دست می دهد ولی خاکی که مقدار بیشتری دارای رس باشد، به مدت بیشتری آب را درخود نگه می دارد . به همین دلیل خاک مخلوط ( مخلوطی از ماسه، خاک رس و خاک باغچه) برای کشاورزی مناسب تر است .البته چنانچه در منطقه ای میزان بارندگی کم باشد، معمولا گیاهان در خاک هایی که میزان رس بیشتری داشته باشند، بهتر رشد می کنند .

 

گیاهان برای رشد خود نیاز به هوا دارند. منظور از هوا، گاز اکسیژن است که برای همه ی موجودات زنده از جمله گیاهان لازم است. گیاهان نیز مانند همه موجودات زنده در عمل تنفس اکسیژن دریافت می کنند و کربن دی اکسید را دفع می کنند. لازم به ذکر است که گیاهان از گاز کربن دی اکسید موجود در هوا برای انجام فتوسنتز(غذاسازی) استفاده می کنند.

 

نور نیز برای رشد گیاه لازم است. زیرا در صورت فقدان نور کافی، کلروفیل (سبزینه) موجود در گیاه کاهش می یابد یا ازبین می رود. سپس فتوسنتز کاهش می یابد و در صورت کم شدن عمل غذاسازی، رشد گیاه به علت کمبود تغذیه، کاهش یافته یا حتی از بین می رود .

 

منبع :

 

راهنمای معلم علوم پنجم

 

 

 

خاک چیست؟

 

خاک را می توان مواد آلی و غیرآلی روی سطح زمین تعریف کرد که محیطی را ​​برای رشد گیاهان فراهم می کند. خاک که در طول زمان و به کندی ایجاد می شود، از مواد مختلف زیادی تشکیل شده است. مواد غیرآلی و نیز موادی که حیات ندارند شامل سنگ های فرسایش یافته و مواد معدنی هستند. فرسایش فرآیندی مکانیکی و یا شیمیایی است که در اثر آن سنگ ها به قطعات کوچک تری تبدیل می شوند.

 

هنگامی که سنگ ها فرومی پاشند، با مواد آلی مخلوط می شوند. مواد آلی موادی هستند که منشأ آنها موجودات زنده اند. به عنوان مثال، وقتی گیاهان و جانوران می میرند و تجزیه می شوند، مواد مغذی ای را آزاد می کنند که به خاک برمی گردد.

 

 

 

حاصلخیزی خاک 

 

خاک به عنوان بستر پرورش گیاه مهم ترین عاملی است که باید قبل از هر چیز به آن توجه شود.

 برای داشتن یک باغچه ایده آل اولین موردی که در نظر قرار می گیرد ترکیب بافت خاک است.

 

 

 

بافت خاک

 بهترین خاک خاکی است که دارای ترکیب مناسبی از ماسه ، رس و کود باشد. در خاک های ماسه ای یا سبک ، نگهداری آب به سختی صورت می گیرد. از طرفی در خاک های رسی که ظرفیت بالایی برای نگهداری آب دارند زهکشی یا خروج آب های اضافی با مشکل روبه رو می شود. مخلوط مناسب این دو نوع خاک ( شنی و رسی) و استفاده از کود حیوانی یا خاکبرگ ترکیب ایده آلی است که موجب حاصلخیزی زمین می شود.

 

 

 

بهداشت خاک

 اولین قدم برای حفط سلامت گیاهان باغچه و پیشگیری از خسارت آفات و بیماری ها توجه به بهداشت خاک و نظافت باغچه است. حداقل هر دو هفته یک بار باید باغچه را تمیز کنیم.

 

 

 تقویت خاک

 

گیاهان باغچه همزمان با رشد و گلدهی به مواد غذایی کافی احتیاج دارند. معمولا کود حیوانی یا خاکبرگ به تنهایی جوابگوی نیازهای غذایی گیاه نیست به همین دلیل ضرورت دارد از کودهای شیمیایی نیز به مقدار کم استفاده شود.

 

 

 عناصر مورد نیاز گیاه

 

سه عنصر فسفر ، ازت و پتاسیم به مقدار زیاد مورد نیاز گیاهان است اما در کنار اینها عناصری چون آهن ، روی ، مولیبدن ، منیزیم ، منگنز و ... نیز به مقدار کم باید استفاده شود.

 

 

علایم کمبود مواد غذایی

 

گیاهانی که با کمبود مواد غذایی رو به رو هستند علایمی از خود آشکار می کنند که از روی آن می توان به کمبودهای غذایی گیاه پی برد. معمولا زردی و تغییر رنگ برگ ها ، کوتاه ماندن گیاه و ریزش و کوچک شدن گل و میوه آثاری از فقر مواد غذایی هستند.

 

 

 برنامه کودپاشی

 

کود فسفات به سختی در آب حل می شود و جذب آن نیز توسط ریشه به کندی صورت می گیرد. به همین دلیل بهتر است در اواخر زمستان همراه با کودهای پتاسه به زمین داده شود تا به تدریج در آب حل شده و در بهار توسط ریشه جذب گردد. اوایل بهار در دو نوبت به وسیله کود اوره گیاهان را تقویت کنید. خوشبختانه کود اوره به آسانی در آب حل و توسط ریشه جذب می شود. اما گر خوب با خاک مخلوط نشده باشد متصاعد شده و از دسترس ریشه خارج می شود.

سه نوع کود فسفات ، پتاس و اوره را به دو یا سه قسمت مساوی تقسیم نموده و در دو یا سه نوبت به زمین بدهید اما فسفات و پتاس یک بار در طول کشت ( ابتدای کاشت ) کافی است.

 

 

 عناصر کم مصرف

 

گیاهان به عناصر دیگری چون آهن ، مس ، منگنز، روی و مولیبدن هم احتیاج دارند اما نیاز گیاهان به این عناصر به مقدار زیاد نیست به همین دلیل اینها را عناصر کم مصرف نامیده اند.

 

در صورتی که گیاهان ، علایم کمبود را از خود نشان داده و دچار ضعف شوند هر دو هفته یک بار از کودهای کم مصرف استفاده کنید.

 

 

 روش مصرف کودهای شیمیایی

 

1- کود شیمیایی را ابتدا روی زمین پاشیده سپس با چنگک یا بیلچه زیر و رو کنید تا در اعماق زمین قرار بگیرد.

 

2- بعد از کودپاشی حتما زمین را آبیاری کنید.

 

3- در صورتی که کود را در آب حل کنید و با آبپاش پای بوته ها بریزید بهتر جذب می شود

 

4- یکی دیگر از روش های استفاده از کودهای شیمیایی محلول پاشی روی برگ هاست.

 

برای این منظور باید کود را به دقت در آب حل نموده و روی برگ ها اسپری کنید.

 

در این روش اگر غلظت کود زیاد باشد ، برگ ها دچار سوختگی شدید می شوند.

 

 

چال کود

 

چال کود روشی برای تغذیه درختان میوه است. در حالت چال کود ابتدا در اطراف ریشه ( نزدیک به سایه انداز درخت) چهار چاله به عمق یک متر حفر نموده بعد از اینکه کود را در این چاله ها ریختیم درخت را آبیاری می کنیم

 

 

 تنفس در گیاهان

 

اکسیژن همیشه و پیوسته توسط موجودات زنده مصرف می‌شود، تفاوت حیوانات و گیاهان در این فرایند این است که گیاهان فقط در طول شب آن را مصرف می‌کنند، در روشنایی روز، گیاهان فتوسنتزی سریع‌تر از زمانی که اکسیژن را مصرف می‌کنند انجام می‌دهند و آن را به عنوان یک محصول جانبی زائد آزاد می‌کنند. این چرخهٔ اکسیژن بین تنفس و فتوسنتز باعث ثابت ماندن میزان اکسیژن در هوا می‌شود.

 

بیشتر گیاهان، هوا را از طریق منافذ ریزی که بر روی برگ ها وجود دارند دریافت میکنند. این منافذ ریز در زیر برگ ها قرار دارند. پس تنفس گیاهان از راه روزنه های برگ های آنها انجام میگیرد. هوا از این روزنه ها وارد گیاه می شود و گیاه هم، اکسیژن این هوا را میگیرد یعنی تنفس میکند.

 

یک گیاه سبز برای ساختن غذا نیز باید هوا را به درون خودش وارد کند.

 

هوا همچنین ازبین این منافذ خارج میگردد. هوای خارج شده دارای گازهایی از هوا میباشد که مورد استفاده گیاه قرار نگرفته است.

 

این هوا امکان دارد دارای اکسیژن اضافی نیز باشد. زیرا یگ برگ سبز، وقتی  که در حال ساختن غذاست، اکسیژن نیز پس میدهد. هوا در تمام مواقع از میان این منافذ داخل و خارج میگردد

 

گیاهانی که در آب هم زندگی میکنند، نیاز به اکسیژن دارند، بنابراین اکسیژن مورد نیاز خود را از طریق هوایی که در آب حل شده است، به دست می آورند و از این طریق میتوانند عمل تنفس را نیز انجام دهند.

 

 

  

تغذیه گیاه در خاک شور

 

شوری و سدیمی بودن خاک و تغذیه گیاه:

 

شوری و سدیمی بودن خاک یکی از مشکلات مهم خاک‌های مناطق خشک و نیمه خشک است. در این مناطق بدلیل کمبود بارندگی و اقلیم خشک، املاح در خاک تجمع پیدا می‌کنند و در نتیجه خاکهای شور حاصل می‌شود. این خاک محیط نامناسبی برای رشد و تولید بوده که هم کمیت محصول را پائین می‌آورد و هم کیفیت محصول را کاهش می‌دهد.

 

طبق آمار %۱۵ سطح کل کشور ما را خاکهای شور و چیزی حدود %۵۰ خاکها قابل بهره‌برداری و آبیاری می‌باشند.

 

بطور کلی خاک‌های شور دارای مقدار زیادی املاح محلول هستند که این نمک زیاد مشکلاتی را برای گیاه بوجود می‌آورد.

 

شوری خاک چگونه تعیین می‌شود؟

 

 شوری خاک را براساس پارامتری بنام E.C. یا قابلیت هدایت الکتریکی مشخص می‌کنند. هدایت‌سنج الکتریکی، دستگاهی است که قابلیت هدایت الکتریکی محلول خاک یا E.C. را اندازه‌گیری می‌کند. خاک‌هایی که E.C. آن‌ها بیشتر از Ds/m ۴ باشد جزء خاکهای شور طبقه‌بندی می‌شوند.

 

حساسیت گیاهان به شوری خاک

 

 گیاهان نسبت به شوری خاک حساسیت متفاوتی دارند و بعضی می‌توانند شوری را تحمل کنند که به آن‌ها اصطلاحاً گیاهان متحمل به شوری گفته می‌شود. بعضی دیگر نسبت به شوری خاک حساس هستند که جزء گیاهان حساس محسوب می‌شوند. گل‌ها و گیاهان زینتی جزء گیاهان حساس به شوری قلمداد می‌شوند.

 

راههای متفاوتی برای اصلاح خاکهای شور و سدیمی وجود دارد که به شرح ذیل است :

 

۱- اساس اصلاح خاکهای شور، آب‌شویی است. یعنی از طریق مصرف آب اضافی، نمکهای محلول را از خاک شست و شو می‌دهیم؛

 

 ۲- اما روش‌های دیگری هست که اثرات سوء شوری را کاهش می دهند که مدیریت بهره برداری از خاکهای شور گفته می‌شود. بعنوان مثال، در خاکهای شور باید دور آبیاری را کوتاهتر بگیریم به عبارت دیگر آبیاری زود به زود انجام شود تا غلظت املاح در خاک افزایش پیدا نکند؛

 

 ۳- همچنین در خاک‌های شور، باید از کودهایی استفاده بکنیم که اصطلاحاً ضریب شوری پائین‌تری داشته باشند یعنی کود خاک را شورتر نکند؛

 

 ۴- استفاده از مواد آلی در خاکهای شور؛

 

 ۵- استفاده از سیستم مناسب کشت و کار که اثرات شوری را کم کند؛

 

 ۶- تغییر روش آبیاری.

 

انتخاب گیاهان و تناوبهای گیاهی :

 

بسته به کیفیت آب موجود برای آبیاری، انتخاب یک گیاه و نوع آن که مناسب محیط خاک باشد بسیار اهمیت دارد. براساس مقاومت گیاهان به کیفیت آب آبیاری یا شوری خاک گیاهان را به 4 دسته تقسیم می کنند:

 

1.     بسیار مقاوم . مانند جو ، چغندر، خرما

 

2.     مقاوم. مانند گندم، سورگم ، حبوبات، نارگیل، پنبه، اسفناج، سویا و انار...

 

3.     نیمه مقاوم. مانند برنج، ذرت، آفتابگردان، کنجد، نیشکر، کدو، بادمجان و ...

 

4.     حساس. مانند ماش سیاه، ماش سبز، عدس، تربچه، هویج، زیره، نعناع، انگور و...

 

 

 

طبقه بندی حساسیت نسبی گیاهان خاص به خاک های شور

 

مقاوم

مقاومت متوسط

حساس متوسط

حساس

جو (دانه ای)

چمن برمودا (مرغ)

گیلاس سیاه

بوگاین ویلا

سدر (قرمز)

پنبه

خرما

نارون

اقاقیا

گوجه ناتال

علف قلیایی نوتال

بلوط (قرمز و سفید)

زیتون

کوخیای خوابیده

علف رهایی

رزماری

رگوزا

چمن شور

گز

علف گندمی تاج دار(صلیبی)

علف کندمی فایروی

علف گندمی بلند

چاودار وحشی (التای)

چاودار روسی

بید

زبان گنجشک (سفید)

صنوبر لرزان

جو علوفه ای

درخت غان (سیاه)

چغندر معمولی

کلم بروکسل

چمن جارویی

آکاسیا

گاو دانه

فستوکا بلند

انجیر

علف هاردینگ

هانی ساکل

هیدرانجا

ارس

کال

اقاقیا (سیاه)

نارنگی

چمن علف باغ

یولاف

انار

پریوت

چاودار (علوفه)

چمن چاودار (دایمی)

گلرنگ

ذرت خوشه ای (سورگوم)

لوبیا روغنی

کدو زوچینی

علف سودان

شبدر (سه پر-پنجه مرغی)

کندم

علف گندم غربی

اربورویت

ارس

افرای قرمز

انگور

بادام زمینی

برنج

ترب

توت فرنگی

تیموتی

چمن دالاس

خلر-ماش

خیار

ذرت

سیب زمینی شیرین

شبدر السیک

شبدر بریسم

شبدر شیرین

شلغم

شمشاد

کاهو

کدو

کرفس

کلم گل

کلم معمولی

گردوی آمریکایی

لادینو قرمز

لوبیا پهن

نخود

نیشکر

ویبرنوم

یونجه

بادام

سیب

زردآلو

آزالیا

راش

لوبیا

غان

توت سیاه

توت بویسن

بور فورد هولی

هویج

کرفس

درخت سگ

تارون آمریکایی

گریب فروت

شوکران

بامیه

لارچ

لیمو

لیندن

افرای شکری

پیاز

پرتقال

هلو

گلابی

کاج (سرخ-سفید)

آناناس

گوجه

سیب زمینی

تمشک سوهانی

گل سرخ

یاسمن ستاره ای

توت فرنگی

گوجه فرنگی

 

 

 

با توجه به موارد بالا عوامل موثر در رشد گیاهان را می توان به 4 دسته تقسیم نمود

 

 

 هوا :

 

سه گاز عمده تشکیل دهنده هوا (نیتروژن اکسیژن گاز کربنیک) می باشند که رشد گیاه مؤثرند.

 

نیتروژن (ازت) موجود با اینکه 78 درصد حجم هوا را تشکیل می دهد ولی به طور مستقیم به وسیله گیاه قابل جذب و استفاده نیست. وفقط بعضی از گیاهان مانند (شبدر، یونجه ، ماش ، خود و باقلا و ...) می توانند به کمک باکتری های موجود در گره های ریشه خود این گاز را از هوا جذب کرده و به صورت ازت قابل جذب گیاه تبدیل نمایند. لازم است که با استفاده از انواع کودهای شیمیایی نیتروژندار نیاز گیاهان به این عنصر از طریق خاک فراهم شود.

 

اکسیژن O2 :

 21 درصد حجم هوا را تشکیل می دهد و برای تنفس گیاه ضروری است. با کم شدن اکسیژن تنفس گیاه مشکل می شود در نتیجه رشد و نمو گیاه مختل می شود و محصول از نظر کیفی و کمی کاهش می یابد.

 

گاز کربن دی اکسید co2 :

 این گاز 3 درصد حجم هوا را تشکیل می دهد. مهمترین گاز در رشد گیاهان محسوب می شود. خلاصه عمل فتوسنتز که با وجود co2 انجام می شود

 

 در ضمن گاز co2 حرارت انعکاس یافته از سطح زمین را جذب و هوای اطراف کره زمین را گرم می نماید در نتیجه در رسیدن محصول و افزایش آن مؤثر می باشد.

 

آب : اهمیت آب در تولید محصولات زراعی و باغی غیر قابل انکار است. در حدود 80 درصد ساختمان گیاه از آب تشکیل شده است.(آب از نظر مقدار بیش از سایر مواد مورد احتیاج گیاهان است) در بذرهای خشک 3 درصد و در بافت های چ وبی در حال خراب 40 درصد و در میوه های آبدار مثل هندوانه 95 درصد دیده می شود.

 

 

 علل نقش و اهمیت آب در رشد و نمو گیاهان :

 

1- آب جزء عمده و تشکیل دهنده پروتوپلاسم سلول هاست.

 

2- آب به عنوان یک حلال است که عناصر معدنی در آن محلول شده، از طریق ریشه وارد گیاه می شوند.

 

3- آب نقش انتقالی مواد غذایی در داخل گیاه را دارد

 

4- آب نقش در فرآیند فتوسنتز دارد.

 

5- آب چون باعث تورم سلول های در حال رشد می شود به این ترتیب شکل و ساختمان آن ها را تأمین می کند

 

6- بیش از هر ماده دیگری آب توسط گیاه جذب و دفع می شود ( به صورت بخار آب)

 

7 آب در تنظیم حرارت گیاه، تبخیر و تعرق دخالت دارد.

 

جذب آب توسط ریشه های مویین گیاه که ویژه این کار هستند صورت می گیرد.

 

اگر بین جذب آب و تبخیر تعادل برقرار باشد، تمام اعمال حیاتی گیاه به طور طبیعی انجام می گیرد و گرنه در رشد و نمو گیاه اختلال به وجود می آید.

 

رطوبت مورد نیاز گیاه نباید از حد معینی (ظرفیت زراعی) پایین تر بیاید. این رطوبت یا از طریق نزولات جوی و یا با انجام آبیاری در اختیار گیاه قرار می گیرد. در صورتی که در یک منطقه تمام رطوبت مورد نیاز گیاه از نزولات جوی تأمین شود گیاهان به صورت دیم کشت می شوند. تقسیم بندی گیاهان از نظر آب مورد نیاز برای رشد متعادل سه گروه می باشد:

 

- هیدروفیت ها گیاهانی هستند که به آب زیادی نیازدارند و لزوماً در خاک اشباع شده از آب می توانند به حیات خود ادامه دهند مثل نیلوفر آبی

 

- مزوفیت ها :

 

نیاز به آب متوسط دارند مثل نخل زمینی

 

- گزروفیت ها :

 

با آب کم می توانند رشد و نمو کننده مثل کاکتوس

 

  

خاک :

 

گیاه در خاک رشد می کند. خاک تأمین کننده مواد غذایی مورد نیاز گیاه و تأمین کننده هوای لازم برای تنفس ریشه می باشد. محل ذخیزه آب و محل استقرار خاک است و از این رو در رشد و نمود گیاهان اهمیت بسزایی دارد.

 

با شناسایی مواد غذایی مورد نیاز گیاهان وشرایط فیزیکی شیمیایی خاک ها، می توان گیاه مناسب هر نوع خاک را انتخاب کرد. مثلاً یونجه در خاک های آهکی رشد و نمو می کند و سیب زمینی در این خاک ها محصول خوبی نمی دهد و یا چای در خاک های اسیدی قادر به رشد است .

 

نور :

 

نور از امواج الکترو مغناطیسی ست که دارای انژری ست. سه ویژگی نور که در رشد و نمو گیاهان نقش دارد (کیفیت ، کمیت ، طول مدت تابش) می باشن.

 

  

 

 

همکاران برای اطلاعات بیشتر و مطلعه کامل مطالب به سایت های زیر مراجعه کنند

 

منابع

 

http://keshavarzionline.com/

 

http://fatima-yas.blogfa.com/post-16.aspx

 

http://royan4.blogsky.com/1386/12/13/post-559

 

http://www.iranagrimagazine.com/fa

 

http://danesh.roshd.ir/

 

http://agri2010.blogfa.com/cat-21.aspx

 

http://www.taybadoloom.blogfa.com/post-12.aspx

 

http://aesmailfarboode.blogfa.com/post/3

 

 

 

پایان مطلب

 

امیدوارم همیشه شاد وسلامت و پرانرژی باشید